Euròpa

Euròpa

euròpa - Wikilingue - Encydia

Euròpa

Superfícia 10.530.751 km² km² Populacion 735.000.000 hab. Densitat 70 hab./Km² Gentilici Europèu Subdivisiones Euròpa del Nòrd Euròpa del Sud Euròpa de l'Èst Euròpa de l'Oèst Euròpa Central Païses 49 (Lista de païses) Idiòmas regionales  Lengas d'Euròpa e de l'UE Rus, alemand, francés, anglés, espanhòl Fam. indoeuropea (Latinas, germánicas eslavas), urálica, túrquica, caucásica Zòna horaria UTC UTC+5 Internet TLD .eu Vilas mai vastas Vejatz-vos aicí Organizacions regionalas Union Europèa

Aqueste article o seccion conten qualques unas citas a de referéncias complètas e inclutz una lista de bibliografia o enlaces extèrnes. Malgrat aiçò, lo sieu verificabilidad es pas del tot clara a causa de que possedís pas de sufisentas nòtas al pè. Pòdes melhorar aqueste article en introdusint citas mai precisas.

L'exactitud de l'informacion d'aqueste article o seccion es discutida. En la pagina de discussion pòdes consultar lo debat al respecto.

Euròpa es òm dels continents que forman lo supercontinente euroasiático, plaçat entre los paralleles 36º e 70º de latitud nòrd, que de forma convencionala e per de motius istorics es considerada un continent. S'estend en la mitat orientala del Hemisferio Nòrd, dempuèi l'ocean Glacial Ártico pel nòrd fins a la mar Mediterranèa pel sud. Per l'oèst, arriba fins a l'ocean Atlantic; per l'èst, limita amb Asia, que la ne separan las montanhas Urales, lo riu Ural, la mar Caspio e la sarrada del Cáucaso.^[1]

Euròpa es lo segond continent mai pichon en de tèrmes de superfícia, qu'abasta a l'entorn de 11.100.000 quilomètres cairats o 2% de la superfícia de la planeta Tèrra e a l'entorn de 6,8% del total de las tèrras emergidas. Alberga Un grand nombre d'estats sobirans, cuyo nombre exacte depend de la definicion de la frontièra d'Euròpa, aital coma de l'exclusion o inclusion d'estats parcialament reconeguts. De totes los païses europèus, Rússia es lo màger tant en superfícia coma en populacion, del temps que lo Vaticano es lo mai pichon. Euròpa es lo quatren continent mai poblat après Asia, Africa e America amb una populacion de 735.000.000 o a l'entorn de 11% de la populacion mondiala. Segontes projeccion de populacion de l'Organizacion de las Nacions Jonhudas (varianta mièja), la quòta d'Euròpa se redusirà a 7% en 2050.^[2] Malgrat aiçò, las frontièras d'Euròpa e la populacion son objècte de controvèrsia, doncas que lo tèrme continent pòt se far referéncia a un plan cultural e politic o a de distincions fisiográficas.

Euròpa es lo brèç de la cultura occidentala. Las nacions europèas exercisson un papièr preponderante en los afars mondiales dempuèi lo sègle XVI en endavant, mai que mai après lo començament de la colonizacion. En los sègles XVII e XVIII, las nacions europèas controtlèron la màger part d'Africa, America, e granda part d'Asia. La Primièra Guèrra Mondiala e la Segonda Guèrra Mondiala condusiguèron a una disminucion en lo domeni d'Euròpa en los afars mondiales quand los Estats Units e l'Union Sovietica prenguèron la prominencia. La Guèrra Freda entre las doas superpotencias dividiguèt Euròpa al cors de la Cortina d'Acièr. L'integracion europèa donèt luòc a la formacion del Conselh d'Euròpa e l'Union Europèa en Euròpa occidental, es quaus s'es espandit cap a l'èst dempuèi la casuda de l'Union Sovietica en 1991 .

Definicion e extension del tèrme

Lo tèrme Euròpa a de divèrses emplecs, e los principales son de caractèr geografic e politic.

• Geográficamente, Euròpa es la peninsula mai occidentala d'Eurasia ; limitada al Nòrd, Oèst e Sud per l'Ocean Atlantic e las siás mars circundantes; (Báltico, del Nòrd, Mediterrani, Mármara e Negre) e a l'Èst pels Montes Urales, lo riu Ural, la mar Caspio e la sarrada del Caúcaso.

• Politicament, Euròpa s'utiliza en d'escasenças per se far referéncia dins los estats de membres de l'Union Europèa, se plan pas totes los païses europèus apertenon a aquesta organizacion. La pròpria UE considèra coma talas a totes aqueles plaçats dins los limits geografics tradicionales, en inclusent Chipre, Georgia, Armenia e Azerbaidjan.^[3]

En las òbras de Homero, Ευρώπη es pas que la reina mitológica de Creta e pas una denominacion geografica, malgrat aiçò, lo (aital cridat) Imne Homérico a Apolo (250-251) usa lo tèrme per se far referéncia a la part continentala de Grècia, per oposicion al Peloponeso e dins las islas. Hesíodo, En la conclusion de la siá Teogonía (vèrs 964) fa allusion als continents" mas sens precisar los sieus noms, amb tot se dobta que dich passatge apertenga a aqueste autor. Mai tard, dempuèi l'an 500 a. C. Lo sieu significat se fa referéncia dins tota la tèrra a l'oèst de la mar Egeo. En Heródoto Euròpa es lo màger dels continents, en s'estendent al nòrd del Mediterranèu dempuèi las Colomnas de Hércules (Gibraltar) fins a mai ailà del riu Indo. Dempuèi l'epòca helenística, se considerèt en Euròpa coma lo territòri plaçat al nòrd del Mediterrani, lo Helesponto (Dardanelos), la Propóntide (mar de Mármara) e lo Bósforo, en essent lo riu Tanais (Don) la siá frontièra nororiental. Aital Varrón^[4] considèra que lo mond pòt èsser dividit tre lo Bósforo, las tèrras plaçadas al nòrd del meteis correspondrián en Euròpa.Malgrat aiçò lo tèrme aguèt pas alavetz cap connotacion politica, existiguèt en fach, dempuèi lo sègle IV, una província romana telefonada Euròpa coma una subdivisión mendre de la província romana de Tracia,^[5] que foguèt en el inclusa Constantinopla. Euròpa, en de sens literari o meramente geografic, correspondiá a una de las tres de parts del mond, separada d'Africa per Gibraltar, e d'Asia pel Don. Flavio Josefo, cuya Òbra influiguèt en las concepcions medievalas, agregaba qu'èra estat autrejada per Noé a lo sieu filh Jafet.

Fins a de fins del Medioevo se mantenguèron aquestas frontièras d'Euròpa, mas a mesura que s'ampliaue lo mond conegut pels europèus, resultava insufisent. Foguèt lo geógrafo suedés Philip Johan von Strahlenberg qui, cap a 1730, prepausèt fixar lo limit oriental del continent en los Montes Urales, proposicion acuelhuda amb agradi per la monarquia russa. Fins al sègle XVI lo tèrme Euròpa èra pas d'emplec general, se preferissiá se far referéncia a la meteissa coma La Cristiandad. Aquesta expression, dempuèi la Renaissença e la Reforma, comencèt a èsser substituida pel quite nom del continent, amb mens connotacions confesionales.

A l'ora d'ara, Euròpa pòt èsser usada tant de manièra ampla, per designar a la peninsula mai occidentala d'Eurasia , coma d'una manièra mai restringido; los estats de membres de l'Union Europèa. S'utiliza tanben per far allusion a una seria de nacions que partejan una identitat culturala comuna que se li qualifica a el d'"europèa". En aqueste sens es coma o utiliza lo Conselh d'Euròpa de cuyos 47 païses de membres sonque 27 apertenon a l'Union europèa.^[6] D'autra banda, los abitants de qualques islas europèas; mai que mai Irlanda o lo Reialme Jonhut, mas tanben Escandinavia, se fan referéncia en l'Euròpa continentala coma "Euròpa continental".^[7]

Etimologia

Euròpa e lo brau de Gustave Moreau (c. 1869).

S'assòcia tradicionalament l'origina del toponim Euròpa amb un personatge mitológico. En efècte, Euròpa (Ευρώπη en grèc) èra filha d'Agenor e de Telefasa, sòr de Cadmo, una princessa fenicia. Quand Se divertissiá amb las siás companhas en la plaja, Zeus l'observèt e acabèt en s'enamorant d'ela. Zeus Se transformèt en un brau blanc, tan manso, qu'Euròpa s'apropèt a el, ponèt de flors sobratz lo sieu còth e s'ausèt fin finala a o montar; alavetz, Zeus se levèt e crosèt la mar, en l'amiant dins l'isla de Creta, a on Euròpa donèt a lum a Minos e a Sarpedón, que tornèt amb el en l'Asia. Del nom d'aquesta femna provierie lo del continent.

L'analisi mai estenduda d'aqueste mot o considèra coma una composicion dels mots grècs εὖρος (“ample”) e ὤψ (“vista, uèlh”), mas se tracta sens dobte d'una etimologia populara. Fòrça lingüistas pensan qu'Euròpa proven de la raïtz semítica 'rb, que significa “se póner lo solelh” (Cogant); irib en asirio, ereb en arameo , en s'avent prepausat la forma *'urūbā coma la denominacion originala de las "tèrras occidentalas".^[8] Dempuèi una perspectiva asiatica o mièja-orientala, lo solelh se pon efectivament en Euròpa, la tèrra a l'oèst. Pas obstante èsser aquesta l'etimologia mai acceptada actualament, qualques investigadors coma M. L. West Sostenon que "fonológicamente, la coïncidéncia entre lo nom d'Euròpa e qui que siá de las formas semíticas del vocablo, es fòrça paure"^[9]

La màger part de las lengas utilizan de mots derivats d'Euròpa per se far referéncia al continent. En chinés, per exemple, s'emplega Ōuzhōo (歐洲), qu'es un abreujament del nom transliterado; Ōuluóbā zhōo (歐羅巴洲). Malgrat aiçò, en qualques lengas turcas s'utiliza lo tèrme Frangistan (Tèrra dels Francs) de manièra colloquiala, e mai se lo nom "oficial" del continent siá Avrupa o Evropa.^[10]

Istòria

Lo disc celeste de Nebra, descobèrt en Alemanha es la representacion mai anciana que se coneis de la bóveda celeste.^[11]

Mapa d'Euròpa de Gerardus Mercator.

Preistòria

L'òme de Neanderthal es considerat coma l'unica espècia umana autoctòna d'Euròpa. Aquesta espècia se trobava ja en Euròpa quand arribèt l'òme de Cro-Magnon (Homo sapiens), espècia que li aperten a el tota l'umanitat actuala. Aquestas doas d'espècias umanas convisquèron pendent pro temps fins que l'òme de Neanderthal s'extinguiguèt probablament a causa de la competéncia amb l'òme de Cro-Magnon, se plan encara demòran de nombroses punts d'interrogacion sobratz l'òme de Neanderthal e lo sieu escandilhament. Per d'autra part, sembla provat qu'existiguèt pas cruzamiento reproductiu entre ambedoas espècias.^[12]

Antiquitat classica

L'antiquitat classica es dominada per l'influjo de la civilizacion greco-latina, e de l'Empèri roman envolopa lo rèste d'Euròpa. La decadéncia de l'Empèri roman e l'arribada de nòus grops étnicos amb de nòus reialmes, amièc a la fragmentacion politica d'Euròpa.

Edat mejana

Lo començament de l'Edat mejana se plaça tradicionalament en l'an 476 amb la casuda de l'Empèri roman de Cogant. Aqueste eveniment foguèt seguit per de successius assages d'unificacion e conquista, que sumieron al continent en de nombroses conflictes e de guèrras pendent l'Edat mejana, coma la guèrra dels Cent d'Ans (que durèt mai d'un sègle). Aquò, amassa amb l'influéncia sobratz lo continent de nòus grops, coma los mongoles arribats per las estepas, o l'aparicion de l'Islam, en se creant una barrièra que dividiguèt doas culturas e lo Mediterranèu, e amb las laspanadas dins aquesta frontièra, moldeó es epòca dins lo continent.

Edat Modèrna

L'Edat Modèrna marca, per Euròpa, l'inici de procèsses que fòrça après donaràn luòc a la globalizacion, e es lo temps que los conflictes belics se faguèron en el de mai en mai desastrosos, coma la cridada guèrra dels Trenta d'Ans.

Error al crear miniatura: de Paramètres del thumbnail pas valids

Procès d'ampliament de l'UE.

Edat Contemporanèa

Los procèsses economics e lo desvolopament scientific e tecnologic s'accelerèt en desmedro d'autres continents de manièra fòrça mai notoria pendent l'edat contemporanèa, en produsint de tensions per de competéncias que desacadièren mai de guèrras (coma las guèrras Napoleónicas e las guèrras mondialas). Uèi los procèsses tendentes a l'unificacion se procuran pacíficamente, tal es lo cas de l'Union Europèa, cuyo origina se remonta a la Declaracion Schuman de 1950.

Euròpa es lo continent qu'a agut mai influéncia en l'istòria del mond (de descobèrtas, de conquistas, de colonizacions, de movements e de revolucions, de guèrras mondialas, etc).

Genetica

Lo màger de haplogrupos ADNmt En Euròpa es de haplogrupos H (45-50%) de Haplogrupo H (ADNmt) es mai comuna en qualques parts d'Espanha (50-60%) qu'en quina autra part que siá del mond.

Geografia

Una image satelital d'Euròpa.

Topografía D'Euròpa.

Euròpa politica.

Regions biogeográficas d'Euròpa.

Euròpa, lo segond continent mai pichon del mond après Oceanía, a una extension de 10.530.751 km², en representant 7% de las tèrras emergidas.

En parlant estrictament en de tèrmes de sciéncia geografica contemporanèa, Euròpa, coma Oceanía, daissan d'èsser categorizadas coma de continents e son consideradas macro-d'unitats geograficas MUG; doncas qu'en efècte, en lo cas d'Euròpa aquesta macrounidad geografica es una prolongación occidentala del continent eurasiático. Caracteriza en Euròpa, tant en çò de geografic (amb fòrça incidéncia en çò de climatic coma en la siá geografia umana), l'anautita quantitat mièja de còstas maritimas e oceánicas deguda a la preséncia d'abondiuas peninsulas, de golfes, de mars interioras e d'islas. Aquò e l'influjo del Corrent del Golf e la proximitat dels desèrts cauds d'Africa e Asia determinan qu'en Euròpa prepondere, malgrat las latituds, un climat templado excepcionalmente benigno per l'abitabilitat umana. Per d'autra part l'abundancia de còstas e hidrovías a permés e permet lo transit de populacions e après lo sieu establiment dempuèi de fins del pleistoceno (quand los Homo sapiens substituyeron als Homo neandertalensis).

Es tanben Euròpa, se la se considèra de manièra tradicionala coma un continent, lo continent mai llano, amb una nautor mièja de 230 mètres. La maximala expression d'aquestas planicies es La granda plana del Nòrd, que s'estend 2.000 km dempuèi las còstas atlanticas de francesas fins a las montanhas Urales, la frontièra fisica mai orientala amb Asia. Los ponchs mai nautes son la montanha Elbrus (Rússia) en Euròpa oriental (5.642 m), lo Shkhara (Georgia) (5.204 m) e lo Mont Blanc (Itàlia-França) en Euròpa occidental (4.807 m).

Al sud, Euròpa es separat del continent african per la mar Mediterranèa, frontièra que se redusís a unes paucs quilomètres en l'estrech de Gibraltar, al sureste los limits amb Asia son tanben donats pel Mediterranèu e las siás mars subsidiàrias, la mar de Mármara e la mar Negra. Se s'obsèrva plan, la mar Mediterranèa e la siá conca mai qu'un limit (segontes los moments istorics) es un nèxe d'union amb los autres "continents" (las macrounidades geograficas d'Asia e Africa), en resultant los veritables limits culturales e étnicos las vastas regions desérticas que se plaçan a l'autre costat del Mediterrani. En considerant en Islàndia coma part d'Euròpa e en Groenlàndia coma part d'America, se pòt observar que las distàncias entre Euròpa e lo continent american son tanben pro exiguas.

Entre los golfes d'Euròpa destacan lo golf de Biscaia (França e Espanha), lo de Cadis (Espanha e Portugau), lo de Dardanelos e lo del Bósforo (Turquia), lo de Messina (Itàlia) e lo d'Oresund (Dinamarca e Suècia), entre d'autres.

Las siás principalas peninsulas son l'Escandinava (Suècia, Norvègia), Iberica (Espanha, Portugau, Andòrra e Gibraltar), Itálica (Itàlia, Sant Marino e Santa Sedença), Balcanica (Grècia, Albania, Bulgaria, Republica de Macedònia, Serbia, Croàcia, Montenegro, Bòsnia Ercegovina, Eslovènia, Kosovo e Romania); en mai de las peninsulas de Kola (Rússia), Jutlandia (Dinamarca), Bretanha (França) e Crimea (Ucraïna).

Las siás principalas islas son Grand Bretanha, Islàndia e Irlanda.

Politica

Bandièra oficiala de l'Union Europèa.

Actualament. La politica europèa ven marcada per l'existéncia d'una entitat que li apertenon a el 27 païses d'Euròpa. Se tracta de l'Union Europèa. En mai, quatre estats son mai de pendents de la siá intrada a dicha union (Croàcia, Turquia, Islàndia e Macedònia) e fòrça autres, principalament dels Balcans, son interessats en s'incorporar a mièg tèrme en l'Union Europèa.

L'immensa majoritat d'estats europèus se regisson per de sistèmas democratics. Malgrat aiçò, pas en totes eles son parièrs de desvolopats los dreches dels ciutadans. Aquò òc, en gaireben totes, los dreches fondamentales son garantits. Es de reseñar que lo compliment d'aquestas misivas es indispensabla per que un país pòsca far partida de l'UE.

En mai, son fòrça los ciutadans europèus que pòdon se mòure liurament entre distintos d'estats d'Euròpa, dins lo marc de l'Espaci Schengen.

Euròpa es representat per de divèrsas nacions. E mai se pas totas las nacions aicí representadas an estat pròpri reconegut.

Euròpa, cossent damb una definicion largament acceptada se mòstra en verda ( en blava celeste; l'extension sobratz territòri asiatic d'estats europèus, en blau escur; territòris considerats europèus per rasons istoricas culturalas).

Mapa politic modèrn.

Grops regionales segontes l'ONU .

Grops regionales segontes The WorldFactbook .

Union Europèa e de païses de candidats.

Mapa amb los membres de l'UE e de l'OTAN .

País	Superfícia (km²)	Païses per populacion (1 de julhet de 2002 est.)	Densitat de populacion (per km²)	Capitala
Albania	28.748	3.600.523	125,2	Tirana
Alemanha	357.021	83.251.851	233,2	Berlin
Andòrra	468	68.403	146,2	Andòrra la Vièlha
Armenia	29.800	3.229.900	101,0	Yerevan
Àustria	83.858	8.169.929	97,4	Viena
Azerbaidjan	86.600	8.621.000	97,0	Bakó
Bielorussia	207.600	10.335.382	49,8	Minsk
Belgica	30.510	10.274.595	336,8	Brusselles
Bòsnia e Ercegovina	51.129	4.448.500	77,5	Sarajevo
Bulgaria	110.910	7.621.337	68,7	Sofía
Croàcia	56.542	4.437.460	77,7	Zagreb
Chipre	9.251	788.457	85,0	Nicosia
Vila del Vaticano	0,44	900	2.045,5	Vila del Vaticano
Dinamarca	43.094	5.368.854	124,6	Copenhague
Eslovaquia	48.845	5.422.366	111,0	Bratislava
Eslovènia	20.273	1.932.917	95,3	Liubliana
Espanha	504.851	45.061.274	89,3	Madrid
Estònia	45.226	1.415.681	31,3	Tallinn
Finlàndia	336.593	5.157.537	15,3	Helsinki
França	675.417	65.073.482	95,9	París
Georgia	69.700	4.661.473	64,0	Tiflis
Grècia	131.940	10.645.343	80,7	Atenas
Ongria	93.030	10.075.034	108,3	Budapest
Islàndia	103.000	307.261	2,7	Reykjavík
Irlanda	70.280	4.234.925	60,3	Dublín
Itàlia	301.230	58.751.711	191,6	Roma
Cazacstan	2.724.900	15.217.711	5,6	Astana
Letònia	64.589	2.366.515	36,6	Riga
Liechtenstein	160	32.842	205,3	Vaduz
Lituània	65.200	3.601.138	55,2	Vilnius
Luxemborg	2.586	448.569	173,5	Luxemborg
Malta	316	397.499	1.257,9	La Valeta
Moldàvia	33.843	4.434.547	131,0	ChişinăO
Mónegue	1.95	31.987	16.403,6	Mónegue
Montenegro	13.812	616.258	44,6	Podgorica
Norvègia	324.220	4.525.116	14,0	Oslo
Païses Basses	41.526	16.318.199	393,0	Amsterdam
Polònia	312.685	38.625.478	123,5	Varsovia
Portugau	91.568	10.409.995	110,1	Lisboa
Reialme Jonhut	244.820	61.100.835	244,2	Londres
Republica Chèca	78.866	10.256.760	130,1	Praga
Republica de Macedònia	25.333	2.054.800	81,1	Skopje
Romania	238.391	21.698.181	91,0	Bucarest
Rússia	17.075.400	142.200.000	26,8	Moscòu
Sant Marino	61	27.730	454,6	Sant Marino
Serbia	88.361	7.495.742	89,4	Belgrad
Suècia	449.964	9.090.113	19,7	Estocolmo
Soïssa	41.290	7.507.000	176,8	Berna
Turquia	783.562	71.517.100	93,0	Ankara
Ucraïna	603.700	48.396.470	80,2	Kiev
Total	10.180.000	731.000.000	70,0

Al bòrd dels anteriors païses i a tanben una seria de regions, que gaudisson d'òm cèrta autonomia, aital coma d'una independéncia de facto coma de nacions amb una limitada reconeissença (o irreconocimiento) internacionala. Cap es membre de l'Organizacion de las Nacions Jonhudas:

Region	Superfícia (km²)	Païses per populacion (1 de julhet de 2002 est.)	Densitat de populacion (per km²)	Capitala
Abjasia	8.432	216.000	29	Sujumi
Aland (Finlàndia)	1.552	26.008	16,8	Mariehamn
Islas Feròe (Dinamarca)	1.399	46.011	32,9	Tórshavn
Gibraltar (RU)	5.9	27.714	4.697,3	Gibraltar
Guernsey (RU)	78	64.587	828,0	Saint Peter Port
Ilha de Man (RU)	572	73.873	129,1	Douglas
Jersey (RU)	116	89.775	773,9	Saint Helier
Kosovo	10.908	2.126.708	195.34	Pristina
Osetia Del Sud	3.900	70.000	18	Tskhinvali
Republica del Naut Karabaj	11.458	138.800	12	Stepanakert
Republica Turca del Nòrd de Chipre	3.355	265.100	78	Nicosia
Svalbard e Jan Mayen (Norvègia)	62.049	2.868	0,046	Longyearbyen
Transnistria	4.163	537.000	133	Tiraspol

Economia

Nacions europèas segontes renda per cápita en 2002.

L'economia d'Euròpa es la mai granda del mond.^{[Cita requerida]} La majoritat de los sieus estats apertenon dins lo primièr mond.

En lo sègle XIX se realiza la primièra integracion modèrna de l'economia de divèrses estats europèus a travèrs de l'Union Aduanera d'Alemanha.

Alemanha es economicament la nacion mai poderosa d'Euròpa,^{[cita requerida]} seguida per França , lo Reialme Jonhut e Itàlia e mai se lo primièr en de tèrmes de renda per cápita es, tant d'Euròpa coma del mond, Luxemborg. Existís una granda disparidad en la riquesa economica dels distintos de païses europèus, aital, mentre en las cinc de principalas economias lo PIB supèra los 20.000 d'èuros per persona, Moldàvia depassa a pena los 2.000.

Bona part de la dinamica economica del continent s'enquadra dins lo foncionament de l'Union Europèa. Dempuèi 2009, setze estats europèus partejan una meteissa moneda, l'èuro (€).

La nòva realitat de l'economia mondiala, que s'es assolidat en lo transcors del darrièr decènni, es marcada principalament per la desintegración de l'Union Sovietica, lo vertiginoso creissement de la Republica Populara Chinesa e la materialización de l'unitat economica de bona part d'Euròpa.

Al mitan d'aquestes cambiaments an sorgit nòus polos per l'economia mondiala qu'an impulsat lo cridat procès de "Globalizacion".

Una de las particularitats de l'economia europèa es lo fach que de divèrses estats de pauca extension territoriala, sens de màgers recorses naturales e sens possedir de còstas, comptan amb d'economias prósperas e amb un anautit nivèl de vida. Tal es lo cas d'Andòrra , Luxemborg, Soïssa o Liechtenstein, aital coma Mónegue, e mai se aqueste darrièr possedís de còstas sobratz lo Mediterranèu.

Demografia

La populacion europèa actuala es, en la siá immensa majoritat, fenotípicamente caucásica, dividida en dos grandes grops: los nordics, que sòlen aver una pigmentación de pèl blanca clara e rosada, pel rubio, rojizo o castanhièr clar e los uèlhs blaus, en abitant principalament en Alemanha, Rússia, Reialme Jonhut, França, Nòrd d'Itàlia , Soïssa, Suècia, Irlanda, Norvègia, Finlàndia, Olanda, etc. e los mediterranèus qu'en la siá majoritat an la pèl blanca amb un leugièr rubor (de gautas semi rojas) en la cara, pel escur o castanhièr la granda majoritat amb d'uèlhs cafè e en mendre quantitat marrones, verdas, grisas o blavas, en vivent en Espanha, Itàlia, sud de França, Portugau, Grècia e los Balcans. Mas en las regions intermediàrias entre aquestes dos de grops, se tròban fòrça populacions que presentan de caracteristicas d'ambedós.

Foguèron divèrses los grops étnicos que, al cors dels sègles, ocupèron lo continent europèu, entre eles destacam als íberos, cèltas, germanos, vikingos, latines o romans, etruscos, helénicos, eslavos, etc. considerats après autoctòns de dich continent, que se li soma a el la migracion dempuèi lo continent asiatic: fenicios, arabes, josius e de gitans entre d'autres.

Existisson actualament d'autres tipes d'immigrants, entre eles los asiatics de l'alunhat orient e los provenentes d'Africa e America Latina.

Caracteristicas de la populacion

En çò que toque a la situacion demografica, destaca lo fach de cossí en lo continent europèu la màger part de las siás abitantas correspond a una populacion adulta, a un vielhiment progressiu e un marcat decrecimiento de la populacion juvenila. Aquesta situacion resulta ja preocupante dins de divèrses païses europèus, coma Alemanha, Àustria, França, Espanha, Belgica, de Païses Basses, Islàndia, los païses escandinavos, Dinamarca, Grècia e lo Reialme Jonhut, a on se produsís una piramida poblacional invertida amb escassa populacion juvenila e sustot infantila. Aqueste fenomèn se dona tanben en Euròpa Oriental, a on en lo decènni dels 90 del sègle XX, la casuda del comunisme provoquèt un escrancament de la natalidad, ja de per se bassa dins los païses comunistas europèus, amassa amb un brusco aumentacion de la mortalitat. En los darrièrs ans, la casuda de la natalidad en l'ancian blòc comunista s'a amortiguado, en permetent una recuperacion d'unes indèxes de natalidad, mai prèps a l'estabilizacion de la populacion actualament (1,5 filhs per femna).^[13] Dins de païses coma Irlanda, Itàlia, Portugau e Soïssa, la situacion en çò que toque a la natalidad es mai equilibrada, sens lo sesgo de la piramida invertida en la siá demografia.

Familha sami en 1900.

Un autre esperrequi caracteristic de la demografia europèa, es l'anautita taxa d'immigracion, en destacant Espanha en los darrièrs ans, a on d'aver una populacion estrangièra inferiora als 100.000 d'abitants en 1999, s'es passat a de divèrses milions, ja per lo dessús de 10% de la populacion e en se convertint en lo primièr receptor europèu d'immigracion, en superant dins los païses que foguèron tradicionalament los receptores de l'immigracion, coma Alemanha, França o lo Reialme Jonhut. En lo cas d'Espanha, se passèt de 39 milions d'abitants en 1999, e amb una prononciada casuda de la populacion dempuèi los 42 de milions que s'èra donat en los ans prealables a 1999, a 45 milions en 2006, sens inclure l'immigracion illegala; aqueste fach serviguèt dins lo govèrn espanhòl per aumentar lo pes dins lo parlament europèu, al recebre mai de bancs per la siá populacion.

Los problèmas associats al vielhiment de la populacion pòdon èsser resumits en doas parts, un mendre creissement economic pels desequilibris del sistèma social e per un esperrequi de mendre innovacion dins las societats envejecidas, e la mantenença del sistèma de pensions, cuya balança de pagaments demòra seriosament dañado quand lo nombre de retirats supèra al de trabalhadors. Per aquestas doas de rasons, per se considerar un complement dels sistèmas d'ajuda internacionala, e per la politica de fachs consumados, qualques govèrns europèus an apiejat l'immigracion en d'epòcas de bonanza economica o per palliar los problèmas abans citats.

Populacion per sèxe

En la màger part dels païses del continent las femnas supèran als òmes en quantitat, excepto Andòrra, Albania, Islàndia e la colònia britanica de Gibraltar. En aquestes païses, la populacion masculina es majoritària, s'existís plan cèrtas variacions entre l'Euròpa Occidentala e l'Euròpa Orientala. Las personas de sèxe masculin inferior a 65 ans son majoritat principalament dins de païses coma Alemanha, Àustria, Belgica, Dinamarca, França, Grècia, Ongria, Irlanda, Reialme Jonhut, de Païses Basses, los païses escandinavos e entre d'autres. En mai dins aquestes païses, la quantitat porcentual d'òmes se tròban en creissement e amb lo pas del temps poirián igualar o superar a las femnas. Se plan dins de païses coma Espanha, Itàlia e Portugau, la populacion d'ambedós sèxes se tròba gaireben equilibrada, sustot en l'estapa juvenila, d'adultez e de la tresena edat. En la màger part dels païses d'Euròpa Oriental, coma en l'anciana O.R.S.S. E lo rèste dels Balcans, las femnas mendres de 65 ans e màgers de 64 ans son majoritat, per contra los òmes son minoritat per divèrsas desenas porcentuales. Aquò s'a d'a las guèrras desatadas en los Balcans, doncas los òmes son forçats al sevicio militar obligatòri, çò cual a provocat que declinen pro. Lo sieu creissement dependrà sonque alavetz del nombre de naissenças.

Regions d'Euròpa Cultural

Cultura

En lo continent europèu existisson fòrça idiòmas procedentes de divèrsas familhas. Entre elas se destacan: Del grop indoeuropeo: Las lengas romances, procedentas del latin: aragonés, asturian, catalan, espanhòl, francés, galhèc, italian, ladino, napolitano, occitan, sardo, siciliano, romanés, portugués, retorromance. Las lengas germánicas: anglés, olandés, alemand, frisón, suedés, danés, noruego, islandés, feroés. Las lengas eslavas: bosnio, búlgaro, rus, polonés, chèc, eslovaco, bielorruso, ucraniano, sorabo, sèrbi, esloveno, croat e macedonio. Las lengas celticas: irlandés, gaelic escocés, galés, bretón, córnico e manés. Las lengas bálticas: letón, lituano Autras lengas indoeuropeas: grèc, armèni, albanés. Del grop ugro-finés: finés, lapón, estonio e ongrés. Del grop turc-tártaro: turc, azerí D'autres grops lingüistics: Georgiano Basc Maltés Lengas planificadas: esperanto (dins totes los païses del continent), Anat, Interlingua e Volapük per qualques personas. Las dètz de lengas amb màger nombre de parlants son lo rus, l'alemand, lo turc, lo francés, l'anglés, l'italian, l'espanhòl, lo polonés, l'ucraniano e lo serbocroata. Malgrat aquò, en Euròpa se parla 3% de totas las lengas del mond.[14]

Conjonchs religioses: Euròpa del Nòrd protestante (Reialme Jonhut, Escandinavia, Alemanha del Nòrd). Euròpa de l'Èst ortodoxa (Grècia, Rússia, Bielorussia, Ucraïna, Georgia, Romania, Moldàvia, Montenegro, Serbia). Euròpa del Sud, de l'Oèst e del Centre catolic (Vila del Vaticano, Portugau, Espanha, Irlanda, Andòrra, Mónegue, Sant Marino, Itàlia, França, Belgica, sud d'Alemanha, Polònia, Àustria).

Los catolics son majoritaris dins 23 païses, los ortodoxos en 10, los protestantes en 9 e los musulmanes en 4 (Albania, Azerbaidjan, Bòsnia-Ercegovina, Turquia). Existisson de minoritats religiosas dins aquestes grandes conjonchs: Los josius son de presents dins Euròpa dempuèi los tempses de l'Empèri roman, son estats perseguits dempuèi l'Edat mejana e sofriguèron una politica d'exterminación totala pendent la Segonda Guèrra Mondiala. L'Islam es present en los Balcans, antiguamente someses a l'Empèri otomano (Albania, Bòsnia-Ercegovina, Kosovo, Macedònia), en Turquia, Azerbaidjan e, coma consequéncia de l'immigracion , en França, Reialme Jonhut, Alemanha, Espanha, de Païses Basses, Belgica, etc. Las religions d'extrèm orient: sintoísmo, bodisme, hinduismo, confucionismo. Existisson de comunitats florecientes de la Fe Bahá'í dins totes los païses. L'ateísmo es minoritari: segontes l'òbra de J. Baudérot, Religion e laicidad en l'Euròpa dels 12, 1994, pagina 259: una cambra de la populacion de l'UE seriá «pas religiosa» e lo 5 % dels europèus serián atèus. Una enquèsta amiada dins 21 païses sobratz 21 000 personas e publicada en decembre de 2004 anoncièt que lo 25 % dels europèus de l'oèst se declaran d'atèus contra un 12 % dins los païses d'Euròpa Central e Oriental. Segontes aquesta enquèsta publicada en lo Wall Street Journal, lo 4 % dels romaneses e lo 8 % dels grècs se declaran atèus. Al contrari, lo 49 % dels checoslovacos e lo 41 % dels olandeses son atèus. Segontes una enquèsta del CIS, lo 82,4 % dels espanhòles se declaran catolics e lo 47,7 % d'eles practicantes. Vejatz-vos tanben: Catolicismo Romano en Euròpa

Vejatz-vos tanben

• Portal:Euròpa. Contengut ligat a Euròpa .
• Bandièras d'Euròpa
• Imne Europèu
• Union Europèa
• Relacions francas-alemandas
• Eurolingüística
• Noms de vilas d'Euròpa en de desparièrs idiòmas
• Eurabia

Referéncias

Enlaces Extèrnes

• Wikimedia Commons alberga Contenuda multimèdia envolopa Euròpa.Commons
• Wikinoticias A de notícias ligadas a Euròpa .Wikinoticias

Wikcionario

• Wikcionario A de definicions per Euròpa .
• Wikiquote alberga Frasas celèbras d'o envolopa Euròpa. Wikiquote

ace:Iërupackb:ئەوروپاkrc:Европаmhr:Европоmwl:Ouropapcd:Uropepnb:یوروپ

This page is based in an article from Wikipedia (please colaborate or donate).
Reutilization of the present article (modified or copied) is encouraged with the only conditions of adding A link to this page and to keep the same license.